Η «Βασιλική Πρόνοια» της Φρειδερίκης

29 12 2010

• Ιστορικό πλαίσιο – 1947

o Στα ελληνικά βουνά ο εμφύλιος μαίνεται, καθώς ο εθνικός στρατός αρχίζει σιγά σιγά να σπρώχνει τις δυνάμεις του ΔΣΕ όλο και πιο βόρεια.
o Στις 10 Φεβρουαρίου η Ιταλία υπογράφει με τις Μεγάλες Δυνάμεις τη συνθήκη των Παρισίων, σύμφωνα με την οποία τα Δωδεκάνησα περιέρχονται στην Ελλάδα.
o Στις 19 του ίδιου μήνα ανοίγει τις πύλες του το πρώτο Στρατόπεδο Εθνικού Φρονηματσιμού στη Μακρόνησο.
o Στις 12 Μαρτίου ο Χάρι Τρούμαν ανακοινώνει την πρόθεση των ΗΠΑ να συνδράμουν την Ελλάδα στον αγώνα κατά των αριστερών ανταρτών. Περίπου τρεις μήνες αργότερα ο ΥΠΕΞ Μάρσαλ εξαγγέλλει το ομώνυμο σχέδιο παροχής στρατιωτικής βοήθειας προς την Ελλάδα και την Τουρκία για την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου.
o Στις 7 Σεπτεμβρίου η κυβέρνηση Τσαλδάρη αναγκάζεται να συνεργαστεί με το Λαϊκό κόμμα με αποτέλεσμα να σχηματιστεί νέα κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Θ. Σοφούλη.
o Στις 23 Δεκεμβρίου σχηματίζεται στα βουνά η πρώτη «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση» των ανταρτών με πρωθυπουργό και υπουργό Στρατιωτικών τον Μάρκο Βαφειάδη.
o Στις 27 Δεκεμβρίου τίθεται εκτός νόμου το ΚΚΕ, διαλύεται το ΕΑΜ και ενεργοποιείται ο αναγκαστικός νόμος 509, με τον οποίο επαναφέρεται σε ισχύ ο νόμος του Βενιζέλου (1929) «περί ιδιωνύμου αδικήματος». (Το αδίκημα της εφαρμογής ιδεών που αποσκοπούν στην δια βιαίων μέσων ανατροπή του κοινωνικού καθεστώτος όπως αυτό ορίστηκε από τον Ν.4229/1929.)

 

• Ίδρυση και εξέλιξη της Βασιλικής Πρόνοιας


o Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Βασίλισσα Φρειδερίκη, η οποία περιόδευε στα θέατρα επιχειρήσεων του εμφύλιου πολέμου, αποφασίζει να δράσει. Το βράδυ της της 5ης Ιουλίου 1947, απευθύνει ραδιοφωνικό διάγγελμα. Γνωστοποιεί με αυτόν τον τρόπο τη δημιουργία του «Εράνου «Πρόνοια Βορείων Επαρχιών Ελλάδος»». Η εξαγγελία της Φρειδερίκης υλοποιείται με βασιλικό διάταγμα στις 10 του ίδιου μήνα. (Φ.Ε.Κ. 141/12.7.1947)
o Το 1955 ο Έρανος εξακολουθεί να λειτουργεί και μετονομάζεται σε «Βασιλική Πρόνοια», με στόχο την προστασία των παιδιών. «Η Βασιλική Πρόνοια ποτέ δεν απέκτησε μόνιμο χαρακτήρα. Ο υπουργός των Οικονομικών και ο υπουργός της Κοινωνικής Προνοίας ανανέωναν την ισχύ της διά Βασιλικού Διατάγματος, για μια περιορισμένη χρονική περίοδο» αναφέρει η ίδια η Φρειδερίκη.
o Η «Βασιλική Πρόνοια» μετεξελίχθηκε το 1970 σε «Εθνικό Οργανισμό Πρόνοιας» (Ε.Ο.Π.) (ΦΕΚ 125/2.6.1970).

 

Σκοπός της Βασιλικής Πρόνοιας

o Η επίσημη θέση για την ίδρυση του εράνου και αργότερα της Βασιλικής πρόνοιας ήταν η παροχή βοήθειας σε όσους είχαν πληγεί από τον Εμφύλιο, ανεξαρτήτως ιδεολογικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων.
o Αξίζει όμως να αναφερθεί και η άποψη της Φρειδερίκης, η οποία σημειώνει στα απομνημονεύματά της ότι η όλη προσπάθεια είχε σαν στόχο τη διάσωση των παιδιών «των βορείων επαρχιών από την απαγωγή και τη διαπαιδαγώγησή τους σε εχθρούς της πατρίδας».

o Όπως είναι φυσικό, η άλλη πλευρά έχει εντελώς διαφορετική γνώμη για τους σκοπούς της Βασιλικής πρόνοιας. Ακόμα και σήμερα, επίσημη θέση του ΚΚΕ είναι ότι στόχος της ήταν η αρπαγή παιδιών από οικογένειες που συνδέονταν με το ΔΣΕ. Βασικός στόχος της κυβέρνησης ήταν να ερημώσει τα χωριά για ν’ αποκόψει τους αντάρτες από κάθε πηγή ανεφοδιασμού και να τους στερήσει τη δυνατότητα στρατολόγησης νέων μαχητών. Απώτερο στόχο δηλαδή είχε να αποδυναμώσει τους αντάρτες.

 

  • Χρηματοδότηση:

o  Η Βασιλική Πρόνοια δεν ήταν κρατικός οργανισμός, αλλά είχε σημαντική υποστήριξη από το κράτος με νομικές πράξεις και διάθεση εκτάσεων, αλλά κυρίως με χρηματοδότηση μέσω έμμεσης φορολογίας
o Έρανος: το ΒΔ όριζε τη διενέργειά του σε ολόκληρη την επικράτεια επί ένα εξάμηνο, ενώ ταυτόχρονα απαγόρευε τη διενέργεια εράνων με παρόμοιο ή ανάλογο περιεχόμενο και ανακαλούσε όσες σχετικές άδειες είχαν δοθεί ως τότε. Πέρασαν όμως 8 χρόνια μέχρι να λήξει τυπικά ο «Έρανος» το 1955.
o Δασμοί εισαγόμενων προϊόντων: Με ειδικό νόμο του 1948, το 20% των δασμών που καταβάλλονταν για την εισαγωγή στη χώρα μιας σειράς προϊόντων αποδιδόταν στη Βασιλική Πρόνοια.
o Το 1950 νέος νόμος πρόσθεσε σ’ αυτά τα έσοδα και το 20% από το «φόρο υπέρ τρίτων» που είχε επιβληθεί το 1948 σε βιομηχανικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις.
o Ειδική απόφαση του υπουργικού συμβουλίου 21.12.48 επέβαλε αναγκαστική εισφορά δύο τσιγάρων σε κάθε πακέτο. Μεταξύ 1.1.1949 και 30.4.1956 εισπράχθηκαν συνολικά 391.200.000 δρχ., από τα οποία 186 εκατομμύρια πήγαν στο ταμείο της Βασιλικής Πρόνοιας και τα υπόλοιπα στο ΒΕΙ (Βασιλικό Εθνικό Ίδρυμα). Από την 1.6.1956, η Βασιλική Πρόνοια οικειοποιήθηκε το σύνολο των εσόδων.
o Την ίδια μέρα, με άλλη απόφασή του, το υπ. συμβούλιο επέβαλε φόρο 10% στα δημόσια θεάματα (θέατρο, κινηματογράφος κ.λπ.) υπέρ της Βασιλικής Πρόνοιας. (Ισχύει και σήμερα)
o Η εργατική τάξη της χώρας εκλήθη και αυτή να συνεισφέρει τον οβολό της. Με απόφαση της (διορισμένης) ΓΣΕΕ, κρατήθηκε ένα μεροκάματο από κάθε μισθωτό – συνολικά 80.000 λίρες – ως εισφορά στη Βασιλική Πρόνοια.

 

• Κεφάλαια και ανταποδοτικότητα:
o Σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς, τα έσοδα της Βασιλικής Πρόνοιας ανέρχονταν σε περίπου 300 εκατομμύρια δραχμές το χρόνο.
o Το σύνολο των εσόδων της Βασιλικής Πρόνοιας το διαχειριζόταν μια πενταμελής εκτελεστική επιτροπή, διορισμένη απευθείας από την ίδια τη Φρειδερίκη, η οποία ουσιαστικά ήταν ανεξέλεγκτη από το επίσημο κράτος.
o Με αυτά τα κεφάλαια χρηματοδοτούσε μια σειρά κρατικών υπηρεσιών και άλλων οργανώσεων Πρόνοιας. (Σώμα Κοινωνικών Λειτουργών του ΥΠΕΠΘ, Σώμα Επιμελητών Ανηλίκων του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Κέντρο Βρεφών «Μητέρα», νοσοκομείο παίδων «Αγία Σοφία», Σχολή Μαιών «Βασίλισσα Φρειδερίκη», νοσοκομείκο ατυχημάτων «Απόστολος Παύλος», κρατικά προγράμματα στέγασης, Α΄ Βοήθειες σε περιπτώσεις θεομηνιών και άλλα πολλά.

 

• Δομές
o Κέντρο Βρεφών Μητέρα:
Ιδρύθηκε το 1953 με σκοπό να φιλοξενήσει ορφανά και εγκαταλειμμένα βρέφη, καθώς και άγαμες μητέρες με τα βρέφη τους. Το Κέντρο συμπληρωνόταν με νέες εγκαταστάσεις για τη φιλοξενία παιδιών και μητέρων μέχρι τη δεκαετία του 60 και έφτασε να διαθέτει Σχολή Βρεφοκόμων.
o Επαγγελματικά σχολεία θηλέων:
Απευθύνονταν σε κορίτσια άνω των 14 ετών και συνδύαζαν την εκπαίδευση με την επαγγελματική κατάρτιση. Μέσα από αυτά καταβλήθηκε προσπάθεια για ανάδειξη της ελληνικής λαϊκής τέχνης, με ιδιαίτερη έμφαση στην ταπητουργία.
o Αστικά Κέντρα:
Ιδρύθηκαν 15 ΑΚ στις μεγάλες πόλεις με σκοπό να τραβήξουν τα παιδιά μακριά από «επιβλαβείς» τρόπους διασκέδασης. Ο ρόλος τους ήταν κυρίως ψυχαγωγικός, με παιδικές χαρές, εκδρομές, βιβλιοθήκες, αναγνωστήρια κτλ. Υπήρχαν όμως και τεχνικά τμήματα που παρείχαν βασικές γνώσεις ραπτικής, ξυλουργικής, δακτυλογραφίας κτλ.  Προσέφεραν και υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας με κοινωνικές λειτουργούς και επισκέπτριες αδελφές που προσπαθούσαν να εντοπίσουν και να λύσουν προβλήματα οικογενειακής φύσης.
o Ομάδες Βοήθειας Υπαίθρου:
Σε συνεργασία με κρατικές υπηρεσίες και αξιοποιώντας την εργασία των κατοίκων αντιμετώπισαν βασικές ανάγκες των χωριών με το χτίσιμο ή επισκευή σπιτιών, σχολείων, εκκλησιών, κοινοτικών καταστημάτων, αλλά και με τη βελτίωση των υποδομών δικτύων (ύδρευσης, αποχέτευσης).
o Τα σπίτια του παιδιού:
Συστήθηκαν περίπου 260 κυρίως σε ακριτικά χωριά της Βόρειας Ελλάδας. Περιλάμβαναν αναπτυξιακά προγράμματα που επικεντρώθηκαν στη γεωργία και την κτηνοτροφία,  αλλά και εκπολιτιστικά προγράμματα που επικεντρώνονταν στον αλφαβητισμό των κατοίκων των χωριών, καθώς και στην εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας από τους σλαβόφωνους.
o Παιδουπόλεις:

Ήταν η πρώτη και η κύρια μέριμνα της Βασιλικής Πρόνοιας. Ιδρύθηκαν 52 παιδουπόλεις σε όλη τη χώρα με κύριο στόχο την αποτροπή της μετακίνησης παιδιών από το ΔΣΕ προς τις χώρες του ανατολικού μπλοκ. Το 1950 περίπου 15.000 παιδιά επέστρεψαν στις εστίες τους και ο αριθμός των παιδουπόλεων συρρικνώθηκε σε 14. Πλέον θα φιλοξενούσαν ορφανά, παιδιά που οι οικογένειές τους δεν μπορούσαν να τα συντηρήσουν ή να τους δώσουν «τα απαραίτητα ηθικά εφόδια». Παρείχαν εγκύκλιο εκπαίδευση, αλλά και επαγγελματική κατάρτιση. Σε ορισμένες λειτουργούσαν κατώτερες επαγγελματικές σχολές, ενώ σε άλλες τα παιδιά διδάσκονταν νέες μεθόδους καλλιέργειας και βελτίωσης της αγροτικής παραγωγής.
Η βασιλική οικογένεια εκμεταλλεύτηκε όλες αυτές τις δομές για να προωθήσει και να βελτιώσει την εικόνα της ως προστάτιδα και ευεργέτιδα του λαού. Από την άλλη, ιδίως κατά τα χρόνια του εμφυλίου, οι γονείς των παιδιών συχνά παρουσιάζονταν ως εγκληματίες και προδότες του έθνους. Μετά το 1950 ξέσπασε σκάνδαλο που αφορούσε μια σειρά παράνομων υιοθεσιών ή πωλήσεων παιδιών σε οικογένειες των ΗΠΑ.

 

• Συνοπτικά
Η Βασιλική Πρόνοια ξεκινά τη λειτουργία της με αφορμή την προστασία των παιδιών που είχαν μπλεχτεί στη δίνη του Εμφύλιου. Η μετακίνηση παιδιών από τις «εστίες» τους δεν συνιστά ελληνική επινόηση. Και στη διάρκεια του Ισπανικού Εμφύλιου (1936 – 1939), η Δημοκρατική Κυβέρνηση είχε στείλει παιδιά όχι μόνο στις ευρωπαϊκές χώρες αλλά και στην ΕΣΣΔ και στο Μεξικό. Η ελληνική πρωτοτυπία έγκειται στο ότι και οι δύο αντιμαχόμενοι στρατοί συγκέντρωσαν και μετακίνησαν παιδιά, οι κυβερνητικές δυνάμεις στις παιδουπόλεις της βασίλισσας και ο Δημοκρατικός Στρατός στις Λαϊκές Δημοκρατίες και την ΕΣΣΔ. Μέσα σε αυτές τις συγκυρίες δημιουργείται η Βασιλική Πρόνοια, η οποία αποδείχθηκε ότι δεν ήταν ένα εφήμερο μέτρο, αλλά ένα μακροβιότατο σύστημα με μακροπρόθεσμους σχεδιασμούς και πολύ συγκεκριμένους στόχους.
Οι μετακινήσεις των παιδιών εντάχθηκαν στην εμφυλιοπολεμική λογική και παρέμειναν μέσα στα πλαίσιά της, ακόμα και δεκαετίες μετά τη λήξη του Εμφύλιου. Η μεταφορά των παιδιών από τα πεδία των μαχών, παρόλο που υποστηρίχτηκε (και από τις δύο πλευρές) ότι έγινε για ανθρωπιστικούς λόγους, ήταν πολιτική ενέργεια. Επομένως, η Βασιλική πρόνοια ήταν κατ’ ουσία ένας πολιτικός μηχανισμός που εξυπηρετούσε κάποιες σκοπιμότητες.
o Το Παλάτι μέσω της επιχείρησης «σωτηρία των παιδιών» (από τους κομμουνιστές) ανέπτυξε ένα δίκτυο πελατειακών σχέσεων σε όλη την ελληνική επικράτεια και ένα πλαίσιο πρόνοιας εκτός κυβερνητικού ελέγχου, το οποίο επέζησε του βασιλικού θεσμού. Ο «Ερανος “Πρόνοια Βορείων Επαρχιών της Ελλάδος” υπό την Υψηλήν Προστασίαν της Α.Μ. της Βασιλίσσης» που δημιουργήθηκε το 1947 για έξι μήνες, το 1955 ονομάστηκε Βασιλική Πρόνοια, στη διάρκεια της χούντας Εθνικός Οργανισμός Προνοίας και μόλις το 2003 ενσωματώθηκε στην Κρατική Πρόνοια.

Η Βασιλική Πρόνοια με όλες τις δραστηριότητες που είχε αναπτύξει είναι ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα που προκαλεί ακόμη μεγάλες διαμάχες, τόσο για τις σκοπιμότητες που εξυπηρέτησε, όσο και για τη μετέπειτα τύχη των παιδιών που φιλοξένησε, ή κατακράτησε. Οι μαρτυρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών, των τότε παιδιών, φαίνεται να επηρεάζονται και από τις προσωπικές πολιτικές πεποιθήσεις. Έτσι, ενώ για κάποιους οι παιδοπόλεις και οι υπόλοιπες δομές της Βασιλικής Πρόνοιας ήταν καταφύγια από τη φρίκη του πολέμου και της ανέχειας, στα οποία προσέφυγαν οικειοθελώς, για άλλους λειτούργησαν ως σκοτεινά κέντρα φιλοβασιλικής προπαγάνδας και παραγωγής γενίτσαρων.

 

 

Πηγές

Από το “παιδομάζωμα” στο βασιλικό “παιδοφύλαγμα”: μεταπολεμικές όψεις κοινωνικής δικαιοσύνης στις Βόρειες Επαρχίες της χώρας.
Ανδρέας Ανδρέου, Σοφία Ηλιάδου – Τάχου, Γιάννης Μπέτσας, ανακοίνωση στο 5ο Επιστημονικό Συνέδριο Ιστορίας Εκπαίδευσης με θέμα: «Εκπαίδευση και Kοινωνική Δικαιοσύνη»

http://www.greekroyalfamily.gr: Η επίσημη ιστοσελίδα της οικογένειας των Γλύξμπουργκ. Περιλαμβάνει ενημερωτικά φυλλάδια της εποχής με φωτογραφίες και περιγραφές για τις δομές της Βασιλικής Πρόνοιας.

www2.rizospastis.gr: Η επίσημη ιστοσελίδα της εφημερίδας «Ριζοσπάστης». Περιλαμβάνει σειρά άρθρων σχετικά με το «παιδομάζωμα», τόσο της Φρειδερίκης, όσο και του ΔΣΕ, αλλά και σχετικά με το σκάνδαλο με τις παράνομες υιοθεσίες.

http://www.iospress.gr/ios2002/ios20021215b.htm: Αφιέρωμα του «Ιού» της «Ελευθεροτυπίας» με τίτλο «Βασιλικό παρακράτος πρόνοιας»

http://www.tovima.gr: άρθρο του Λάπρου Σταυρόπουλου με τίτλο «Η Ελλάδα των εθνικών εράνων», 7/3/2010

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_ell_1_22/02/2009_304238: άρθρο της Τασούλας Βερβενιώτη με τίτλο ¨Πιόνια στη δίνη του Ψυχρού Πολέμου»

http://nikhistor.blogspot.com/2007/10/blog-post_10.html: ανάρτηση σχετικά (κυρίως) με την παιδούπολη της Καβάλας

Advertisements

Ενέργειες

Information

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Αρέσει σε %d bloggers: