Βόλτα στη Θεσσαλονίκη, μέρος Βου

23 04 2011

Το λεωφορείο της πολιτιστικής διαδρομής μας άφησε στο ίδιο σημείο απ’ όπου μας παρέλαβε, μπροστά στο Βασιλικό Θέατρο. Δίπλα μας όρθωνε τα 34 μέτρα του το πλέον χαρακτηριστικό σύμβολο της πόλης, ο Λευκός Πύργος. Στο τραπέζι είχε πέσει η ιδέα να πάμε εκεί τους ξένους μετά τη βόλτα, οπότε έπρεπε να δούμε κατά πόσο προσφέρεται ο Πύργος για μια τέτοια επίσκεψη. Ξέραμε ότι ανήκει στο Βυζαντινό Μουσείο, ότι λειτουργεί ως μουσείο Ιστορίας της Θεσσαλονίκης, ότι δεν έχει και πολλά εκθέματα αλλά είναι οργανωμένο με πολυμεσικές εφαρμογές, αλλά πέραν τούτου, μηδέν.

Χάρηκα πολύ που θα ξαναέμπαινα στο Λευκό Πύργο, καθώς έχουν περάσει σχεδόν 25 χρόνια από την τελευταία φορά που βρέθηκα εκεί μέσα, ως μέλος του 5ου Συστήματος Ναυτοπροσκόπων. Δεν ήμουν προετοιμασμένος όμως γι’ αυτό που αντίκρισα. Η αναστήλωση που έγινε το 1983 – 1985 μεταξύ άλλων καθάρισε το μνημείο και αποκάλυψε κάποιες λεπτομέρειες, κυρίως στο εσωτερικό, που ήταν κρυμμένες κάτω από σοβά ή λέρα αιώνων. Η έκπληξη όμως δεν οφειλόταν στην ανανεωμένη του όψη, αλλά στην έκθεση.

Ανεβαίνοντας...

Με δεδομένο ότι οι χώροι του Πύργου είναι μικροί – κάθε όροφος έχει μία κεντρική κυκλική αίθουσα με την οποία επικοινωνούν μικρότερα δωμάτια με συνολική επιφάνεια σε όλους τους ορόφους 450 τετραγωνικά μέτρα – μπορώ να πω ότι πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά μουσεία που έχω πάει ποτέ – και έχω πάει σε πολλά. Οι πληροφορίες παρουσιάζονται κατά κύριο λόγο μέσα από ένα σύνολο προβολών, παρουσιάσεων βίντεο και διαφανειών, ηχητικών ντοκουμέντων και πολυμεσικών εφαρμογών σε οθόνες αφής, που συνδυάζονται με τα ελάχιστα αρχαία ευρήματα που εκτίθενται.

Όλα αυτά αναφέρονται στη Θεσσαλονίκη και τη θέση της στο γεωγραφικό χώρο, στις μεταμορφώσεις του δομημένου χώρου, σε σημαντικές στιγμές της ιστορίας της, στην κομβική εμπορική της θέση, στους κατοίκους της, στην πνευματική και πολιτιστική ζωή της, αλλά και στις γεύσεις της. Σε κάθε όροφο αναπτύσσεται ένα από τα παραπάνω θέματα σε δύο επίπεδα: στον κεντρικό χώρο του ορόφου γίνεται η παρουσιάσή του συνοπτικά, ενώ στα περιμετρικά δωμάτια δίνονται χαρακτηριστικές λεπτομέρειες.  Ακόμα και ο εξώστης του Λευκού Πύργου λειτουργεί ως προέκταση του εκθεσιακού χώρου, καθώς στις επάλξεις του έχουν τοποθετηθεί ενημερωτικές πινακίδες, που πληροφορούν τον επισκέπτη για το τι βλέπει σήμερα και τι έβλεπε κανείς άλλοτε.

Κατά τη γνώμη μου πρόκειται για μια επίσκεψη που επιβάλλεται να κάνουμε όλοι οι κάτοικοι αυτής της πόλης, αν θέλουμε να τη γνωρίσουμε λίγο καλύτερα. Δεν ξέρω πόσο ενδιαφέρουσα θα βρει την έκθεση ένας τουρίστας (η απόφαση που πάρθηκε για τους «δικούς μας» ξένους ήταν να τους οδηγήσουμε τελικά στον Άγιο Δημήτριο), αφού περιλαμβάνει πολλές λεπτομέρειες που ακόμα κι εμείς αγνοούμε, αλλά αν μείνει στη γενική εικόνα των παρουσιάσεων, μπορεί να αποτελέσει ένα καλό σημείο εκκίνησης για γνωριμία με την πόλη.

Βγαίνοντας από το Λευκό Πύργο συνειδητοποίησα ξαφνικά ότι ήξερα λιγότερα πράγματα γι’ αυτόν, απ’ ότι π.χ. για τον Παρθενώνα. Στην πρώτη ευκαιρία που βρήκα λοιπόν, έκατσα κι έκανα μια κικρή έρευνα για να απαντήσω σε κάποιες θεμελιώδεις ερωτήσεις σχετικά με αυτόν. Ιδού τα αποτελέσματα:

Πότε χτίστηκε;

Αυτό δεν το ξέρει κανένας με σιγουριά. Οι επικρατέστερες θεωρίες είναι:

1. Τον έχτισαν οι Βενετοί κατά την περίοδο 1423 – 1430 όταν έσπευδαν να βελτιώσουν την οχύρωση της πόλης εν όψει οθωμανικού κινδύνου.

2. Τον έχτισαν Βενετοί τεχνίτες μεν, αλλά με δαπάνες των Οθωμανών (οπότε οι τεχνίτες ήταν είτε αιχμάλωτοι, είτε εργολάβοι) αμέσως μετά την κατάληψη της πόλης από τους τελευταίους το 1430.

3. Τον έχτισαν οι Οθωμανοί μερικά χρόνια μετά την κατάληψη της πόλης, μαζί με τον πύργο Τριγωνίου (1450 – 1470).

4. Τον έχτισαν οι Οθωμανοί και συγκεκριμένα ο αρχιτέκτονας Μιμάρ Σινάν επί βασιλείας του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (γύρω στο 1530).

Τέλη 19ου αιώνα. Διακρίνεται η μολυβένια σκεπή στον πυγίσκο.

Γιατί τον λένε «Λευκό»;

Αυτό είναι το τελευταίο από μία σειρά ονομάτων που πήρε στη διάρκεια της ιστορίας του.

Το πρώτο όνομα που μας παραδίδεται είναι το Ασλάν Κουλέ – Πύργος του Λέοντος επί το ελληνικότερον. Το όνομα οφείλεται σε μια επιγραφή που υπήρχε στον εξωτερικό περίβολο του Πύργου (αυτός χτίστηκε σίγουρα το 1535) και αναφερόταν στον σουλτανο Σουλεϊμάν:

«Κτισθέν κατά διαταγήν του λέοντος των ανδρείων Σουλεϊμάν, 
έγινε ο λέων όλων των φρουρίων.
Με τα λεανταροπρόσωπα δρακόντεια πυροβόλα γύρω του,
αρμόζει να ονομαστεί το φρούριο αυτό λεοντάρι των οχυρών,
Έτος 942 της Εγίρας του Προφήτου»

Από το 17ο αιώνα αναφέρεται ως Φρούριο της Καλαμαριάς (Καλαμαριά Καλασί) ή Πύργος των Γενίτσαρων. Ο όρος «Καλαμαριά» είναι Βυζαντινός και συναντάται για πρώτη φορά σ’ ένα έγγραφο της μονής Ξενοφώντος του Αγίου Όρους το 1083. Αναφέρεται δε, στην περιοχή που εκτείνεται από τον Ευκλείδη μέχρι την παραλία. Όσο για τους γενίτσαρους, ο Πύργος αποτέλεσε κατάλυμά τους μέχρι το 1826. Στη διάρκεια αυτών των αιώνων λειτούργησε και ως φυλακή, αλλά μόνο συμπληρωματικά προς τις άλλες χρήσεις του και πάντα υπό τον αποκλειστικό έλεγχο των γενίτσαρων.

Το 1826 ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ διατάζει την εξόντωση των γενίτσαρων σε όλη του την επικράτεια. Η αρχή γίνεται με τους περίπου 3.000 γενίτσαρους της Θεσσαλονίκης, που σφάζονται μπροστά και μέσα στον Πύργο, ο οποίος έκτοτε ονομάζεται Πύργος του Αίματος (Κανλί Κουλέ). Κατά τις επόμενες δεκαετίες χρησιμοποιείται ως φυλακή και τόπος εκτελέσεων, διατηρώντας το όνομα που κέρδισε από τις σφαγές.

Το 1891 ένας εβραίος κατάδικος, ο Νατάν Γκιντιλί ασβεστώνει ολόκληρο τον Πύργο με αντάλλαγμα τη μείωση της ποινής του. Η φρέσκια όψη του Πύργου, του χαρίζει αμέσως το όνομα με το οποίο είναι γνωστός ως σήμερα: Λευκός Πύργος (Μπεάζ Κουλέ, Τόρε Μπλάνκα). Από τότε και μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, ο Λευκός Πύργος σταμάτησε να λειτουργεί ως φυλακή και ασβεστωνόταν τακτικά, αφού η περιοχή είχε αρχίσει να μετατρέπεται σε «καλή συνοικία»

Σε τι ακριβώς χρησίμευε;

Αντικατέστησε ένα παλιότερο Βυζαντινό πύργο που βρισκόταν στο ίδιο σημείο για να γίνει ένα από τα σημαντικότερα σημεία της οχύρωσης. Πιο συγκεκριμένα είχε το ρόλο της γωνίας, αφού σ’ εκείνο το σημείο συναντιόντουσαν το θαλάσσιο τείχος με το ανατολικό. Ο συνδυασμός του με τον Πύργο Τριγωνίου δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι μοιάζουν ή ότι χτίστηκαν περίπου την ίδια εποχή, αλλά κυρίως στο ότι με τα κανόνια τους κάλυπταν ο ένας τον άλλο. Σύμφωνα με κάποιους μελετητές πρόκειται για τα πρώτα οχυρωματικά έργα στη Μεσόγειο που λαμβάνουν υπόψη τους τη χρήση του πυροβολικού. Όταν χτίστηκε ο εξωτερικός του περίβολος ο ρόλος του αναβαθμίστηκε, αφού τοποθετήθηκαν κι άλλα κανόνια για τη φύλαξη του λιμανιού από εχθρικούς στόλους.

Ως το 1826 χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως φρούριο και κατάλυμα των γενίτσαρων, διέθετε μάλιστα μέσα στον περίβολο δεξαμενή νερού, ένα τζαμί κι έναν τεκέ προς εξυπηρέτηση των αναγκών τους. Μετά τη σφαγή των γενίτσαρων μετατράπηκε σε φυλακή και τόπο εκτελέσεων, χρήση που διατήρησε για μερικές δεκαετίες, μέχρι που κατεδαφίστηκαν τα παραθαλάσσια τείχη και μπαζώθηκε και οικοπεδοποιήθηκε η παραλία.

Το περιμετρικό τείχος και το τζαμί που κατεδαφίστηκαν το 1911

Υπάρχουν κάποιες αναφορές περί επιθυμίας του ελληνικού κράτους να τον κατεδαφίσει λίγο μετά την απελευθέρωση, κάτι που τελικά δεν έγινε λόγω του υψηλού κόστους της επιχείρησης. Ωστόσο, δεν κατάφερα να εξακριβώσω κατά πόσο ισχύει κάτι τέτοιο. Πάντως, στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στέγαζε το κέντρο διαβιβάσεων των Συμμάχων, ενώ το 1916 ένας του όροφος χρησιμοποιήθηκε για τη φύλαξη αρχαιοτήτων που προέρχονταν από τις αρχαιολογικές δραστηριότητες των βρετανικών δυνάμεων στη ζώνη ευθύνης τους. Ακόμη χρησιμοποιήθηκε για την αεράμυνα της πόλης και ως Εργαστήριο Μετεωρολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Οι τελευταίοι που στεγάσθηκαν στον πύργο πριν από την αναστήλωσή του ήταν οι Ναυτοπρόσκοποι.

Advertisements

Ενέργειες

Information

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Αρέσει σε %d bloggers: